WŁASNOŚĆ INTELEKTUALNA

Najszybciej rozwijające się startupy we współczesnych gałęziach przemysłu, takich jak ICT, farmaceutyczny, media i branża twórcza, polegają na produktach opartych na wiedzy, gdzie kluczowe zasoby są natury niematerialnej: nowe technologie, nowe procesy i systemy biznesowe, silne marki, lub wyjątkowe algorytmy. Wszystkie te zasoby oparte są na specjalistycznej wiedzy i umiejętnościach wysokiego poziomu, są trudne do wytworzenia, lecz względnie proste do skopiowania/zaadaptowania, gdy już zostaną stworzone przez kogoś innego. Dlatego kontrola nad kluczowymi zasobami opartymi na wiedzy jest możliwa z pomocą ochrony własności intelektualnej (IP). Twórcy chcą wyeliminować, lub zminimalizować możliwość wystąpienia „efektu gapowicza” (ang. free riding) w przypadku szybko działających naśladowców. Każdy startup musi rozważyć, w jaki sposób będzie chronić swoją własność intelektualną, co będzie określać jego przyszły potencjał biznesowy i wartość rynkową. Mimo że żadna z form ochrony własności intelektualnej nie jest doskonała (wymagają one czasu, pieniędzy i nie gwarantują wyłączności, ani powodzenia biznesu), są one kwestią, która koniecznie musi zostać rozważona przez każdy startup na wczesnym etapie rozwoju.

1. Poznajcie zalety i ograniczenia każdej formy ochrony własności intelektualnej

Istnieją cztery główne sposoby na ochronę własności intelektualnej (IP) waszego startupu: 1) tajemnica handlowa, 2) prawa autorskie, 3) znak towarowy i 4) patent.

Należy dokładnie przeanalizować, jaki jest najlepszy sposób ochrony waszej IP. Może to zależeć od charakteru pracy, która ma być chroniona i dojrzałości waszego biznesu. Każda forma ochrony IP ma swoje mocne strony i ograniczenia.

Tajemnica handlowa

Tajemnica handlowa jest jednym z najtańszych sposobów ochrony waszej własności intelektualnej. Tajemnice handlowe zawierają takie strategiczne zasoby biznesowe, jak listy klientów, wyniki sondaży, algorytmy, receptury, składy napojów, wyceny produktów, lub prototypy. Tajemnica handlowa nie może zostać zarejestrowana u władz, lecz może być utrzymywana poza dostępem ludności (i konkurentów) z pomocą innych środków prawnych i organizacyjnych.

Aby podlegać ochronie jako tajemnica handlowa, musi ona spełnić następujące wymogi:

1) posiadać wartość ekonomiczną;

2) nie może być ogólnie znana, lub łatwo pozyskiwana, oraz

3) muszą mieć miejsce starania mające na celu zapewnienie tajemnicy.

Można poprosić pracowników i partnerów aby podpisali umowy o poufności / nieujawnianiu[1], lub umowy ograniczające ujawnianie tajemnic po okresie zatrudnienia (np. pracownicy nie mogą stosować tajemnicy handlowej w przyszłej pracy przez określony okres czasu).

Główne zalety ochrony IP jako tajemnicy handlowej (w szczególności w porównaniu z patentami):

1) brak kosztów rejestracji (mimo że koszty utrzymania poufnych informacji mogą być dosyć wysokie, szczególnie jeżeli wiążą się z postępowaniem sądowym);

2) nieograniczony czas trwania ochrony, do czasu publicznego ujawnienia tajemnicy (ochrona patentowa zazwyczaj trwa do 20 lat);

3) niewielka liczba formalności związanych ze stronami trzecimi, brak konieczności ujawniania tajnych informacji organom rządowym;

4) działanie jest natychmiastowe (tj. z momentem ustanowienia faktu tajemnicy handlowej i podjęcia adekwatnych środków zaradczych).

Głównymi ograniczeniami tajemnicy handlowej jako formy prawnej ochrony IP są:

1) brak możliwości powstrzymania konkurencji przed „inżynierią odwrotną” waszego produktu innowacyjnego i brak możliwości roszczenia sobie praw własności, lub wyłącznych praw do komercyjnego użytkowania produktu / technologii (dla ochrony tego rodzaju należy polegać na patentach);

2) Uchronienie innowacyjnego pomysłu / technologii przed przeniknięciem do sfery publicznej może być bardzo trudne, szczególnie w dzisiejszych warunkach otwartego środowiska (np. Internet) – gdy staną się one dostępne w przestrzeni publicznej, nie ma możliwości ubiegania się o prawa do tajemnicy handlowej;

3) udowodnienie, że konkurent wykradł waszą tajemnicę handlową może być trudne (ze względu na niejasną interpretację) i kosztowne (długie spory sądowe);

4) konkurent może opatentować to, co uważacie za swoją tajemnicę handlową (jeżeli jest to rzecz możliwa do opatentowania), w takim przypadku stracicie kontrolę nad własną innowacją.

Prawa autorskie

Prawa autorskie stosuje się do ochrony autorstwa oryginalnej pracy. Jest to prawdopodobnie najpowszechniej stosowany do ochrony IP w sferze branży związanej z mediami i ich „uchwytnymi” produktami (np. Muzyka, filmy, książki, oprogramowanie, aplikacje, prace artystyczne). Właściciel praw autorskich posiada wyłączne prawo do wszystkich powiązanych czynności (np. sprzedaży, lub modyfikacji pracy). Nikt nie jest uprawniony do czerpania komercyjnych korzyści z przedmiotu objętego prawami autorskimi bez pozwolenia właściciela. Praca musi być oryginalna, a jej autorstwo musi być łatwe do udowodnienia. Można domagać się respektowania praw autorskich od momentu gdy produkt autora zostanie stworzony w namacalnej formie.

Jednakże zakres ochrony z pomocą praw autorskich jest raczej ograniczony. Możecie chronić „wyraz idei” (prawo autorskie), nie zaś samą ideę, tj. nie oznacza to, że inni nie mogą powielać samego pomysłu w różnych kontekstach („zainspirowane przez …”). Na przykład, inni ludzie mogą łatwo zaadaptować szablon waszego oryginalnego projektu strony internetowej, a wy będziecie mieli trudności z utrzymaniem własności idei na podstawie praw autorskich. Komercyjny użytek ogólnie podobnego projektu nie jest uważany za naruszenie praw autorskich.

Startup powinien rozważyć, czy strona internetowa, domena, lub logo chronione prawem autorskim mogłoby być także chronione na zasadach ochrony znaku towarowego.

Znaki towarowe / znaki usługowe

Znaki towarowe / znaki serwisowe stosuje się do ochrony nazwy, logo, hasła, lub nazwy domeny przedsiębiorstwa. Stosowane są często na wczesnym etapie tworzenia startupu w celu powstrzymania innych przed użyciem takich samych, lub bardzo podobnych nazw / sloganów. Posiadanie wyróżniającej i łatwej do zapamiętania nazwy / logo odgrywa ważną rolę w tworzeniu mocnej marki. Ochrona znaków towarowych jest relatywnie tanim sposobem ochrony waszej nazwy, logo, lub domeny, jako krytycznych aktywów wyróżniających wasze przedsiębiorstwo w oczach klientów, partnerów i inwestorów. Znak towarowy może być potężnym narzędziem marketingowym, składającym się na waszą tożsamość rynkową, powodującym, że jest trudniejsza do skopiowania.

Znak towarowy nie obejmuje jedynie tekstu (nazwa przedsiębiorstwa) i symbolu (logo), lecz może także odnosić się do kształtów, kolorów, dźwięków, zapachów, kształtu, opakowania, itp. Inaczej niż w przypadku innych form własności intelektualnej, znaki towarowe nie wygasają po upływie pewnego okresu czasu, lecz muszą być one „używane” w sposób komercyjny (jeżeli zarejestrujecie znak towarowy i pozostanie on nieużywany, nie będziecie w stanie rościć sobie do niego prawa).

Prawdopodobnie największą niedogodnością podczas rejestrowania znaków towarowych jest załatwianie spraw z różnymi agencjami rządowymi. Należy odnotować, że ochrona znaków towarowych różni się w zależności od kraju. Na przykład, w ramach UE istnieje 25 różnych systemów prawnych (tylko państwa Beneluksu posiadają w ramach UE jeden wspólny system). Ochrona znaków towarowych jest zazwyczaj ograniczona do konkretnego terytorium. Rejestracja znaku towarowego może nawet nie być wymagana w niektórych systemach „prawa precedensowego” (np. USA, Australia) – tutaj jesteście w stanie rościć sobie takie prawa jedynie na podstawie faktu komercyjnego użytkowania znaku towarowego. Jednakże, formalna rejestracja (mimo że nieobowiązkowa) jest pomocna, jako że wzmacnia wasze prawo własności.

Przed zarejestrowaniem znaku towarowego należy rozważyć, na jakie rynki międzynarodowe planujecie poszerzyć działalność w bliskiej i dalszej przyszłości. Złożenie wniosku o zarejestrowanie znaku towarowego może być szczególnie ważne przy wchodzeniu na duże rynki (np. USA, Niemcy), lub rynki, gdzie fałszerstwa są na porządku dziennym (np. Chiny, Wietnam). Możecie nie posiadać wystarczających zasobów w celu zarejestrowania swojego znaku towarowego na mniejszych rynkach, lecz możecie to uczynić w późniejszym czasie, jeżeli wasze przedsiębiorstwo dojrzeje i zyska naprawdę międzynarodowy charakter. Możecie zastosować także tak zwany Protokół Madrycki, umożliwiający ubieganie się o uznanie waszego znaku towarowego na arenie międzynarodowej za pośrednictwem waszego krajowego biura do spraw znaków towarowych. Czyni to cały proces rejestracji międzynarodowej nieco mniej skomplikowanym i drogim.

Patent

Patent jest to zestaw praw wyłączności przyznanych wynalazcy przez władze rządowe w celu wykluczenia możliwości użytkowania innowacji w sposób komercyjny przez innych, przez określony okres czasu. Patent jest to mienie, które może być sprzedane, kupione, dzierżawione, lub wynajęte. Jest to jeden z najbardziej popularnych sposobów na ochronę IP stosowanych przez startupy technologiczne.

Patenty na wynalazki są stosowane w celu ochrony oryginalnych sposobów działania (np. procesów, urządzeń, wytwarzania, składu, udoskonaleń istniejącego pomysłu, receptur, algorytmów). Patenty na wzory użytkowe chronią wizualną, estetyczną stronę produktu.

Pytaniem kluczowym jest tutaj – co może zostać objęte patentem? Istnieją ogólne zasady mówiące, że, w celu opatentowania, wynalazek musi posiadać następujące 4 właściwości:

1. Przedmiot musi być możliwy do opatentowania, tj. nie może to być pomysł sam w sobie, lecz musi być to pomysł, któremu nadano formę procesu / metody, maszyny, wyprodukowanego artykułu, nowego układu, lub różnorodnych instalacji.
2. Wynalazek musi być nowy, tj. musicie udowodnić, że wynalazek, który ma zostać opatentowany, nie może zostać odnaleziony w domenie publicznej. Jeżeli ktoś opublikuje dany wynalazek w formie akademickiej pracy pisemnej, osoba taka musi złożyć wniosek patentowy w przeciągu jednego roku; w innym wypadku nikt nie może ubiegać się o patent na późniejszym etapie, włączając w to samego wynalazcę.
3. Wynalazek musi być użyteczny, tj. nie można zgłosić wynalazku, który nie przyczynia się do rozwiązania jakiegokolwiek problemu. Tak więc, musicie dowieść jego użyteczności.
4. Wynalazek nie może być oczywisty, tj. musi być uznany przez ekspertów w danej dziedzinie jako wykraczający poza wcześniejszą wiedzę i nie będący jedynie substytutem, lub kombinacją elementów podstawowych w systemie patentowym.

Czas ważności patentu może zależeć od rzeczy, która podlega patentowi, lecz zazwyczaj czas ważności nie będzie dłuższy niż 20 lat dla patentu na wynalazek i 14 dla patentu na wzór użytkowy (np. w USA), chyba że ubiegać się będziecie o ponowne wydanie patentu (tylko dla patentów na wynalazki). Patent pozwala wynalazcy na podjęcie kroków prawnych przeciwko komukolwiek, kto użytkować będzie opatentowany wynalazek w celach komercyjnych, bez zgody wynalazcy. Jest to szeroko stosowany instrument ochrony IP w takich gałęziach przemysłu, jak farmaceutyczny, biotechnologiczny, półprzewodnikowy, chemiczny i elektroniczny.

Głównymi korzyściami ochrony patentowej są:

• Patenty są najsilniejszą formą ochrony IP. Są one sformalizowane, przypisane wyłącznie do właściciela i mogą być stosowane w celu ograniczania konkurencji przez określony okres czasu.
• Prawa do korzystania z waszego patentu mogą zostać przez was sprzedane / licencjonowane i rozszerzone na inne rynki.
• Gdy tylko będziecie w posiadaniu opatentowanej IP, wasz biznes stanie się bardziej atrakcyjny dla potencjalnych partnerów i inwestorów i posiadać będzie potencjał rynkowy. Wartość waszego startupu będzie dużo wyższa przy sprzedaży dzięki opatentowanej IP.

Jednakże gdy polegamy na ochronie patentowej IP, należy wziąć pod uwagę kilka aspektów.

• Proces ubiegania się o wydanie patentu i rejestrację zabiera czas i może być kosztowny. Przedsiębiorstwo na wczesnym stadium rozwoju nie zawsze może sobie na to pozwolić. Rejestracja patentu zazwyczaj kosztować będzie startup więcej niż 10.000 Euro. Istnieją różne koszty związane z rejestracją podania i procedurami prawnymi (które mogą być konieczne w celu ochrony własności). Istnieją potencjalne rozwiązania tego ograniczenia. Przedsiębiorstwa na wczesnym etapie rozwoju mogą zyskać na swoim statusie małego- lub mikro-podmiotu gospodarczego, dzięki czemu koszty składania wniosku zostaną ograniczone o 50 do 75 procent (odpowiednio dla małych- i mikro-podmiotów). Możecie także zaoszczędzić trochę pieniędzy ubiegając się o tak zwane „tymczasowe zgłoszenie patentowe,” które da wam nieco czasu, zazwyczaj jeden rok, przed przejściem do droższego bezterminowego zgłoszenia patentowego.
• Stracicie możliwość ochrony patentu na wasz wynalazek jeżeli nie będziecie się ubiegać o ochronę w przeciągu 12 miesięcy (zależnie od kraju) od jego opublikowania. Musicie uważać, aby wasi konkurencji nie złożyli wniosku patentowego z wcześniejszą datą. W większości przypadków, to pierwsze zgłoszenie otrzymuje prawa patentowe.
• Ochrona patentowa obejmuje jedynie określone terytorium (państwo), tam, gdzie została zarejestrowana – jeżeli chcecie ją rozszerzyć na inne rynki, będziecie zmuszeni składać wnioski o patenty w każdym z krajów. Znów, jest to dosyć drogie i zabiera dużo czasu. Istnieją koszty związane nie tylko z uzyskaniem patentu, lecz także utrzymaniem go (np. jeżeli nie chcecie utracić praw patentowych, będziecie musieli co roku regulować opłaty patentowe). Będziecie musieli poświęcić dużo zasobów na ochronę swojego patentu, włączając w to odległe rynki. Przeważająca większość patentów generuje straty.
• Będziecie musieli ujawnić wszelkie informacje związane z IP (włączając w to szczegóły techniczne prezentujące zasadę działania) i uczynić je dostępnymi publicznie. Konkurenci będą w stanie zapoznać się ze wszelkimi szczegółami waszego pomysłu innowacyjnego. Bogaci konkurenci mogą mieć wystarczające zasoby aby „legalnie” skopiować wasz pomysł, podczas gdy wasze zasoby będą zbyt ograniczone by za nimi nadążyć.
• W niektórych państwach w celu utrzymania prawa patentowego konieczne jest wykazanie, że jest on wprowadzony w użytek komercyjny, co wywiera dodatkowy nacisk na wasz biznes.
• W niektórych rosnących dynamicznie i wysoce dochodowych gałęziach przemysłu (np. ICT), duże przedsiębiorstwa / liderzy branży mogą odczuwać chęć wykradzenia waszego patentu w celu wytworzenia konkurencyjnego i wysoce dochodowego produktu i nawet po zapłaceniu kary, dalej pozostawać będą w strefie zysku.

2. Zdecydujcie, którą formę ochrony IP powinniście stosować

Jak nadmieniono powyżej, każda forma ochrony prawnej IP ma swoje zalety i wady. Nie każdy innowacyjny pomysł może podlegać każdej formie ochrony IP. Niektóre formy (np. patenty) wymagają większych zasobów finansowych i czasowych niż inne. Osiągnięcie ochrony prawnej IP może nie być wystarczające, lecz może później wymagać wielu ważnych i czasochłonnych starań (np. zapewnienie ochrony tajemnicy handlowej).

Niektóre wynalazki i procesy w obrębie waszej organizacji mogą nie spełniać wymogów patentowych, tak więc mogą być chronione wyłącznie za pomocą tajemnicy handlowej. Jednakże, trudno jest uchronić tajemnice handlowe przed skopiowaniem i upowszechnieniem na rynku, skuteczność waszego wpływu na pracowników partnerów i konkurentów będzie ograniczona. W trakcie procesu wzrostu waszego startupu będziecie musieli pozostawać w kontakcie z wieloma osobami, tak więc podpisanie umów o poufności podczas każdego spotkania nie będzie najlepszym wyborem.

Z drugiej strony, próby opatentowania waszych wynalazków są drogim sposobem, wymagającym dużo czasu. Zapewnia to najmocniejszą ochronę prawną IP, lecz może nie wystarczyć w celu zbudowania dochodowego biznesu. Ma to miejsce ze względu na bieżące koszty i czasochłonne wysiłki mające na celu ochronę patentu, a także agresywnych konkurentów z bardziej rozległymi zasobami, którzy użyją ich w celu uzyskania przewagi rynkowej nad wami.

Uzyskanie znaku towarowego lub prawa autorskiego jest ogólnie mniej drogą i czasochłonną formą ochrony IP (w porównaniu do patentów), lecz nie można na nich polegać w zakresie roszczeń dotyczących wyłącznej własności najważniejszych procesów technologicznych i biznesowych (np. takich, o jakie można się ubiegać posiadając patent na wynalazek)

Musicie przeanalizować konkretną sytuację dotyczącą ochrony IP w ramach waszego biznesu odpowiadając na następujące pytania:

• Jaką formę ochrony prawnej IP jestem obiektywnie w stanie uzyskać? Czy powinienem skupiać się na ochronie marki (tj. użyć ochrony znaku towarowego)? Czy mój produkt posiada jakiekolwiek unikalne cechy pozwalające o staranie się o unikalne i namacalne autorstwo (tj. polegać na ochronie prawa autorskiego)? Czy mój główny produkt / technologia jest specyficzny dla przedsiębiorstwa i czy naprawdę istnieje możliwość odcięcia go od domeny publicznej jako tajemnicy handlowej? W jakim stopniu jestem gotowy wydać zasoby na ochronę tajemnicy handlowej?
• Czy jest możliwość uzyskania patentu na mój wynalazek? Czy mam dosyć czasu i zasobów na zarejestrowanie patentu i jego obsługę / ochronę? Czy posiadam wystarczające zasoby aby zarejestrować i chronić mój patent na wszystkich kluczowych rynkach? Jeżeli nie, skąd pozyskać takie zasoby? Czy patent (jeżeli zostanie przyznany) w jakikolwiek sposób poprawi wartość i atrakcyjność mojego startupu?
• Czy istnieją jakiekolwiek inne sposoby na ochronę mojej własności intelektualnej przed kluczowymi konkurentami?

Ze względu na wymienione powyżej ograniczenia, prawne formy ochrony IP nie zawsze są najlepszymi mechanizmami ochrony kluczowych zasobów startupów. Przedsiębiorstwa zakładają różne bariery wejściowe o charakterze nie związanym z prawem w celu ochrony przed konkurentami. W większości uzupełniają one wymienione powyżej formy ochrony IP, a zazwyczaj są nawet bardziej efektywne:

• Inwestycja w wartościową i specyficzną markę docenianą przez klientów (w tym samym czasie starając się o ochronę znaku towarowego)
• Budowa na przestrzeni czasu korzyści skali, która podnosi poziom wydajności produkcji, którego bez ogromnych, dodatkowych starań nie jest w stanie osiągnąć żaden z konkurentów.
• Korzystanie z przewagi pierwszego podmiotu na rynku przez stanie się naturalnym monopolistą na szczególnym rynku regionalnym, dającym niską zachętę do wejścia firm konkurencyjnych.
• Budowanie mocnych platform i osiąganie efektów sieciowych przez przyciąganie większości klientów do ich biznesu, który czerpie zyski z wzajemnych interakcji i „zamknięcie” w obrębie tego samego ekosystemu korporacyjnego.
• Tworzenie sieci wyłącznych nabywców i dostawców, opartej o umowy prawne, które są trudne do skopiowania przez konkurentów.
• Przyjęcie własnego produktu i systemu biznesowego jako standardu przemysłowego de facto, lub de jure, na danym obszarze.
• Wasze przedsiębiorstwo musi stać się atrakcyjnym pracodawcą o kulturze organizacji wspierającej innowacje w celu przyciągnięcia i utrzymania świetnych specjalistów, którzy nie będą mieli bodźców by opuścić was na rzecz waszej konkurencji.

Podsumowując, poza patentami, znakami towarowymi, prawami autorskimi, i tajemnicą handlową istnieje wiele sposobów na ochronę waszych najcenniejszych zasobów biznesowych (włączając w to IP). Powinny one być uważane raczej za wartościowe uzupełnienie, nie zaś substytuty.

3. Sprawdźcie praktyczne informacje dotyczące patentów europejskich

Jeżeli startup ostatecznie zdecyduje się chronić wynalazek, powinien zwrócić się o wydanie patentu europejskiego. Przy jednym wniosku może on zapewnić ochronę w około 40 państwach europejskich (jeżeli nie zamierzacie poszerzać działalności, a przedsiębiorstwo jest zorientowane wyłącznie na działalność na rynku krajowym, zalecane jest ubieganie się o patent krajowy). Przy poszerzaniu działalności startupu należy dokładnie rozważyć, na jakie zagraniczne rynki chce wejść. Decyzja ta określi te państwa, na terenie których przedsiębiorstwo chce być chronione. Procedura pozyskiwania zarówno patentu europejskiego, jak i krajowego, jest dosyć długim procesem. Uzyskanie patentu krajowego może zabrać około 24 miesiące, podczas gdy procedura przyznawania patentu europejskiego trwa od 3 do 5 lat.

Zalecane jest rozpoczęcie od patentu krajowego. Ceny patentu krajowego są różne w zależności od kraju europejskiego. Na przykład, na Litwie, ubieganie się o patent kosztuje około 1500 Euro i obejmuje takie czynności, jak:

• badanie wstępne (możecie je rozpocząć sami z użyciem europejskiej bazy danych patentów, np. http://www.vpb.gov.lt/index.php?n=142&l=lt),
• przygotowanie opisu wynalazku na piśmie, oraz
• złożenie wniosku o wydanie patentu (np. formularz zgłoszenia wniosku o przyznanie krajowego patentu na Litwie znajduje się tutaj:

http://www.vpb.gov.lt/index.php?n=532&l=lt).

Po udanym zakończeniu tego kroku, przedsiębiorstwo przez okres 12 miesięcy posiada pierwszeństwo ubiegania się o patent europejski[2]. Podanie o przyznanie patentu europejskiego może zostać wypełnione online, lub w Europejskim Biurze Patentowym w Berlinie, Hadze, lub Monachium. Podanie musi posiadać następujące części:

1. prośba o przyznanie – formularze konieczne w celu ubiegania się o patent europejski znajdują się tutaj: epo.org/forms
2. opis wynalazku, który chce opatentować wnioskodawca. Musi być on opisany w sposób wystarczająco klarowny i kompletny, tak, aby ekspert w danej dziedzinie był w stanie go wprowadzić.
3. oświadczenia, tj. klarowną definicję określającą, jakie aspekty techniczne są patentowane jako nowatorskie.
4. rysunki, tj. należy także zaprezentować wizualne aspekty wynalazku.
5. streszczenie (więcej informacji: https://www.epo.org/law-practice/legal-texts/html/guidelines/e/f_ii_2_3.htm).

Doprowadzenie patentu do etapu przyznania (końcowego) może kosztować około 5300 Euro. Jednakże należy pamiętać, że wnioskodawca musi corocznie wnosić pewne opłaty w celu poszerzenia ochrony patentowej.

Dział pomocy do spraw europejskich praw własności intelektualnej (ang. European Intellectual Property Rights Helpdesk) (https://www.iprhelpdesk.eu/search/node) przedstawia wiele przypadków wartych przeczytania:

• Zarządzanie poufnością podczas rozpoczynania działalności: https://www.iprhelpdesk.eu/sites/default/files/newsdocuments/Case-Study-Managing-confidentiality-when-starting-a-business_0.pdf
• LAWNSALTED: dwuliniowa strategia IP dla startupów: https://www.iprhelpdesk.eu/sites/default/files/newsdocuments/CS-Double-line-IP-strategy-for-start-ups.pdf

[1] Więcej informacji o umowach dotyczących nieujawniania tajemnic handlowych: https://www.forbes.com/sites/allbusiness/2016/03/10/the-key-elements-of-non-disclosure-agreements/#7f24aa01627d

[2] Więcej informacji: „Jak otrzymać patent europejski: przewodnik dla wnioskodawców” (ang. How to get European patent: guide for applicants”): http://documents.epo.org/projects/babylon/eponet.nsf/0/8266ED0366190630C12575E10051F40E/$File/how_to_get_a_european_patent_20170803_en.pdf